უმაღლესი განათლება (3+1, გრანტები, “ერთი ქალაქი – ერთი ფაკულტეტი” (კრიტიკული ანალიზი)

უმაღლესი განათლება (3+1, გრანტები, “ერთი ქალაქი – ერთი ფაკულტეტი”
(კრიტიკული ანალიზი)

საქართველომ მალევე მიიღო „დიდი სურათის“ დოკუმენტი – უმაღლესი განათლების სისტემის რეფორმის ეროვნული კონცეპცია. მასზეა აწყობილი ყველაფერი: 3+1, გრანტების შეცვლა, „ერთი ქალაქი – ერთი ფაკულტეტი“ და ქუთაისის „მეორე საუნივერსიტეტო ცენტრად“ ქცევა.

ქაღალდზე ეს ყველაფერი ჩანს, როგორც „მოდერნიზაცია და ოპტიმიზაცია“. რეალობაში კი სამი დიდი კვანძია, რომელზეც უნდა ვილაპარაკოთ ცალკე:

1. 3+1 – დროის დაზოგვა თუ ხარისხის დაშლა?

რა წერია კონცეფციაში

მთავრობა სთავაზობს მოდელს, სადაც:

• ბაკალავრიატი = 3 წელი,

• მაგისტრატურა = 1 წელი,

• გამონაკლისი იქნება მხოლოდ რამდენიმე სპეციფიკური პროფესია (მედიცინა და სხვა ხანგრძლივი პროგრამები).

ოფიციალური არგუმენტი:

• სწავლა გახდება „კომპაქტური“,

• ახალგაზრდები ნაკლებ დროს დაკარგავენ,

• ნაკლები ემიგრაცია იქნება – “სწავლა საქართველოში დროის და რესურსის მხრივ უფრო მომგებიანი გახდება”.

სად იწყება კითხვა?

1. სიღრმე VS სისწრაფე – 3-წლიან ბაკალავრიატზე იგივე მოცულობის ცოდნის ჩატენვა ან ხარისხის გაღრმავება პრაქტიკულად რთულია. თუ საათები იკვეცება, ან საგნები „იწურება“, ხარისხი ფსკერზე ეფუძნება.

2. ევროპულთან თავსებადობა – ევროპის უმეტეს ქვეყანაში დომინირებს 3+2 ან 4+1; 3+1 გაცილებით ნაკლებად გავრცელებულია და ხშირად არაა სრულფასოვან მაგისტრად აღქმული. თუ საქართველოში მაგისტრი გახდება 1-წლიანი დამატებითი აკადემიური წელი (სამაგისტრო პროგრამა, „აკადემიური ინტენსივი“ - სიღრმისეულობის უზრუნველსაყოფად გათვლილი მოკლე მაგისტრატურა), მომავალში დიპლომის საერთაშორისო აღიარების საკითხები შეიძლება გახდეს პრობლემური.

3. ფუნდამენტის დაკარგვის რისკი – რთულ სპეციალობებში (ინჟინერია, ბუნებისმეტყველება, IT-ს ღრმა მიმართულებები) სამ წელიწადში ბაზისობრივი საფუძვლების მყარად აგება ისედაც გამოწვევაა. თუ ამას თან ერთვის არასაკმარისი აკადემიური პერსონალი, შედეგი შეიძლება იყოს ძალიან საშუალო დონე.

ანუ, დროის მოგება ჩანს; ხარისხის გარანტია – არა.

2. გრანტები: ფული სხვა გზით მიდის – რა ელის აბიტურიენტის სტიმულს?

მთავარი, რაც ბევრს აინტერესებს: „გრანტებს რა ბედი ეწევა?“

რა წერია ოფიციალურად

კონცეფცია პირდაპირ ამბობს:

• არსებული საგრანტო სისტემა „გაუმართავია“ და „სრულად უნდა ჩაანაცვლოს სახელმწიფო დაკვეთაზე ორიენტირებულმა პირდაპირმა დაფინანსებამ“ – ანუ ფული აღარ „მოჰყვება სტუდენტს“, არამედ სახელმწიფო უნივერსიტეტებს გადაწყვეტს, ვის რამდენი მისცეს.

კობახიძის განმარტებით, მაგალითად მედიცინის ფაკულტეტს ერთ სტუდენტზე მეტი დაფინანსება უნდა ერგოს, ვიდრე იურიდიულს – ანუ პრიორიტეტები და თანხები ცენტრალური ხელისუფლების მიერ განისაზღვრება.

რა არ არის გაწერილი

ამ ეტაპზე დოკუმენტებში არ არის მკაფიო პასუხი:

• დარჩება თუ არა პირადი, ქულაზე მიბმული გრანტი (100%, 70%, 50% და ა.შ.) როგორც დღეს,

• ექნება თუ არა აბიტურიენტს იმავე ფორმით სტიმული – „ვდებ შრომას, ავიღებ მაღალ ქულას და ფული მე მომყვება“.

ARIS.GE-ს ანალიზი ძალიან პირდაპირ ამბობს: ვიცით მხოლოდ ის, რომ საგრანტო მოდელი უნდა ჩანაცვლდეს „სახელმწიფო დაკვეთით“, მაგრამ რა ხდება სტუდენტის პერსონალურ ფინანსურ მოტივაციასთან – გაურკვეველია.

რისკი, ერთი წინადადებით

თუ ფული მთლიანად „ზემოდან-ქვევით“ დაიყრება და არ იქნება მკაფიო, გამჭვირვალე, ქულაზე/შემოსავლის სტატუსზე მიბმული მექანიზმი, ძალიან მარტივად შეიძლება:

• აბიტურიენტის სტიმული დასუსტდეს – „რაც არ უნდა ვისწავლო, მაინც სისტემა დაარიგებს ადგილებს“;

• სოციალური სამართლიანობა გაუმჭვირვალე გახდეს – ვის მოხვდება დაფინანსება, რატომ და რა კრიტერიუმით.

ამაზე პასუხი ახლა ჯერ არ არსებობს – და ეს ყველაზე სერიოზული „წითელი დროშაა“.

3. „ერთი ქალაქი – ერთი ფაკულტეტი“ – რესურსების ოპტიმიზაცია თუ კონტროლის გაძლიერება?

ამ პრინციპს მთავრობა ყიდის, როგორც „გეოგრაფიული დეკონცენტრაციის“ და რესურსების ოპტიმიზაციის მეთოდს:

• სტუდენტების 85%-ზე მეტი სწავლობს თბილისში – ეს ოფიციალურად დასახელებულია, როგორც პრობლემა;

• გამოსავალი: ორი მთავარი საუნივერსიტეტო ცენტრი – თბილისი და ქუთაისი, პლუს მეორე რიგის ქალაქები;

• და პრინციპი: „ერთი ქალაქი – ერთი ფაკულტეტი“ – ერთ ქალაქში ერთი სახელმწიფო უნივერსიტეტი, სადაც ერთი პროფილის ფაკულტეტი იქნება კონცენტრირებული.

Publika და სხვა მედია დეტალურად ახსნიან, რას ნიშნავს ეს პრაქტიკაში:

• მაგალითად, თუ თბილისში დარჩება ერთი იურიდიული ფაკულტეტი სახელმწიფო სექტორში, სხვაგან იურიდიული აღარ გაიშლება – სტუდენტს არჩევანი შეუმცირდება;

• გარკვეული სპეციალობები შესაძლოა საერთოდ „გადაბარგდეს“ სხვა ქალაქში, რაც სტუდენტებისთვის და აკადემიური პერსონალისთვის დიდ მობილობას და რეორგანიზაციას ნიშნავს.

კრიტიკოსების მთავარი წუხილი:

1. უნივერსიტეტების ავტონომია – თუ ჩამოყალიბდა მკაცრი რუკა, ვინ რომელ პროფილს ასწავლის, უნივერსიტეტებს ნაკლები სივრცე ექნებათ თვითონ განსაზღვრონ, რა პროგრამები გახსნან, რა დახურონ.

2. კონკურენციის შემცირება – ერთი ფაკულტეტი = ერთი სახელმწიფო მიმწოდებელი. კონკურენციის გარეშე ხარისხის ამაღლება უფრო რთულია.

3. აკადემიური თავისუფლების რისკი – როდესაც სისტემა ამხელა მოცულობით ცენტრალიზდება, ბუნებრივად იზრდება სახელმწიფო კონტროლის პოტენციალი უნივერსიტეტებზე – ეს შიში საკმაოდ მკაფიოდ იკითხება აკადემიური ჯგუფების განცხადებებში. (BM.GE)

4. მთელი სურათი – რეფორმა, როგორც შესაძლებლობა და, ერთადერთად, დიდი რისკი

თუ ყველაფერს ერთად შევხედავთ:

• პლიუსები, რაც შეიძლება ჰქონდეს

  • რეგიონებში საუნივერსიტეტო ინფრასტრუქტურის გაძლიერება (ქუთაისი, რუსთავი, სხვა ქალაქები); (Etaloni)

  • რესურსების უკეთესი გადანაწილების პოტენციალი – აღარ გვექნება „ათასი ნახევრად ცარიელი ფაკულტეტი“ ერთ ქალაქში;

  • შრომის ბაზართან თანხვედრის სურვილი – მოთხოვნად პროფესიებზე მეტის დაფინანსება.

• რისკები, რომლებიც უკვე ჩანს

  1. 3+1 შეიძლება გახდეს ზედაპირული განათლების სქემა, თუ არ დაემატა სერიოზული რესურსი, აკადემიური პერსონალის გაძლიერება და სწავლის ლოგიკის გადაკეთება.

  2. საგრანტო სისტემის გაუქმება + ბუნდოვანი „სახელმწიფო დაკვეთა“ – დიდი კითხვაა, რა დარჩება აბიტურიენტისთვის პირად სტიმულად და რამდენად სამართლიანი იქნება დაფინანსების განაწილება. (Edu Aris)

  3. „ერთი ქალაქი – ერთი ფაკულტეტი“ – კონკურენციის შემცირება, აკადემიური თავისუფლების შეკვეცის რისკი და უნივერსიტეტების უფრო მჭიდრო პოლიტიკური კონტროლის შესაძლებლობა. (პუბლიკა)

  4. დაწყების ტემპი – მთავრობა აცხადებს, რომ კონცეფცია წლის ბოლომდე უნდა დაამტკიცოს, რაც ნიშნავს, რომ სერიოზული, ღია და პროფესიული დისკუსიისთვის დრო შეზღუდულია. (Rustavi2)

დასკვნა – რისი „გათავისუფლება“ უნდა მოვითხოვოთ საზოგადოებამ

ამ ეტაპზე მთავარი პრობლემა ის კი არაა, რომ დოკუმენტი სულ „ცუდია“ ან სულ „კარგი“ – მთავარი ისაა, რომ:

• ყველაზე გულწრფელი პასუხები ყველაზე მტკივნეულ კითხვებზე არ არის გაწერილი;

• რეფორმის ცენტრალური ღერძები – 3+1, გრანტების მოხსნა/გადაკეთება, „ერთი ქალაქი – ერთი ფაკულტეტი“ – პირდაპირ ახდენს გავლენას სტუდენტის სტიმულზე, უნივერსიტეტის თავისუფლებაზე და დიპლომის ხარისხზე.

თუ ამაზე არ იქნება:

• მკაფიო ფინანსური მოდელი (ვინ იღებს დაფინანსებას და რატომ),

• სამართლებრივი გარანტიები უნივერსიტეტების ავტონომიისთვის,

• ხარისხის მართვის რეალური, პროფესიული სისტემა,

მაშინ ეს რეფორმა უფრო ჰგავს ცენტრალიზებული კონტროლის გაძლიერებას, ვიდრე ევროპულ, გახსნილ, ხარისხზე ორიენტირებულ სისტემას.

წყაროები

• საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო – „უმაღლესი განათლების სისტემის რეფორმის ეროვნული კონცეფცია“ (PDF) (Etaloni)

• MES / gov.ge – კონცეფციის პრეზენტაცია და 3+1 მოდელის ოფიციალური წარმოდგენა (MES)

• ARIS.GE – „უმაღლესი განათლების სისტემის რეფორმის ეროვნული კონცეფცია – დოკუმენტი“ + ანალიზი დაფინანსების/საგრანტო სისტემის შეცვლაზე (Edu Aris)

• Publika – „ერთი ქალაქი – ერთი ფაკულტეტი — რას ითვალისწინებს „ოცნების“ უმაღლესი განათლების რეფორმა“ (პუბლიკა)

• BM.ge – „განათლების რეფორმა: რას გულისხმობს წარმოდგენილი კონცეფცია – უნივერსიტეტების პასუხი“ (BM.GE)

• Gnomon Wise – თინათინ ნიკოლეიშვილი, „უმაღლესი განათლების რეფორმის კონცეფცია: (კონტრ)რეფორმა განათლებაში?“ (Gnomon Wise - კვლევითი ინსტიტუტი)